Diagnostyka cytologiczna odgrywa bardzo istotną rolę w rozpoznawaniu i wykrywaniu chorób szyjki macicy. Badanie cytologiczne, któremu powinny się poddawać kobiety, szczególnie aktywne seksualne jest jedną z najważniejszych metod stosowanych w profilaktyce raka szyjki macicy, w ocenie mikrobiologicznej flory bakteryjnej pochwy, jak również ocenie jak funkcjonują hormony. Łatwy dostęp szyjki macicy sprawia iż mamy możliwość bardzo wczesnego wykrywania różnych patologicznych stanów, przede wszystkim stanów nowotworowych. W obecnym czasie badanie wykonywane jest w prawie każdym gabinecie ginekologicznym. Rak szyjki macicy jest drugim co do częstości nowotworem złośliwym u kobiet w Polsce – stanowi 10,7 % nowotworów u kobiet.
- Badanie cytologiczne
Służy do wykrywania nowotworów i stanów przed nowotworowych. Ocenie podlegają komórki nabłonka szyjki macicy pod względem kształtu i wielkości jądra komórkowego, ilości oraz charakteru cytoplazmy i stosunku wielkości jądra komórkowego do cytoplazmy. Właściwa technika pobrania materiału jest podstawą dobrej diagnostyki. Najlepiej gdy pobrany preparat zawiera najwięcej zniszczonych komórek.
Zasady pobierania wymazu cytologicznego:
- Wymaz powinien być pobrany przed badaniem ginekologicznym
- Pacjentka nie powinna dokonywać irygacji pochwy i myć zewnętrznych narządów ciała co najmniej 24 h przed badaniem.
- Nie można pobierać wymazu podczas miesiączkowania.
- Cztery dni przed badaniem nie można stosować żadnych tabletek dopochwowych.
- Kobieta nie powinna współżyć 24 h przed pobraniem wymazu.
- Nie należy wysuszać, nie wycierać i nie przemywać części pochwowej szyjki macicy przed pobraniem rozmazu.
Technika pobierania
Przeprowadza się za pomocą polietylenowej szczoteczki jednorazowego użytku. Materiał pobierany jest z powierzchni tarczy części pochwowej macicy. Szczoteczka zapewnia pobranie również materiału z kanału szyjki macicy na głębokości 2cm, który potem przenosi się na szkiełko podstawowe. Następnie należy pokryć go preparatem utrwalającym np. Cytofixem i wysuszyć. Później ulega barwieniu i ocenie mikroskopowej przez cytologa.
Ocena wymazów cytologicznych według Papanicolau
Skala Papanicolau jest powszechnie stosowaną klasyfikacją obrazów cytologicznych rozmazów pobranych z szyjki macicy. Wyróżnia się podział na V stopni.
I stopień
• Stwierdza się prawidłowe komórki nabłonkowe
II stopien
• Odczyn zapalny wyrażony zmianami w komórkach nabłonkowych. Do tej grupy zaliczamy zmiany regeneracyjne – obecność komórek metaplastycznych.
III stopień
• Obecność komórek dysplastycznych
IV stopień
• Pojedyncze komórki atypowe
V stopień
• Liczne komórki atypowe
Ta skala jest niepełna i uproszczona. Przydział rozmazu do jednej z grup jest wystarczające do celów badań przesiewowych, natomiast niewystarczające do celów badań klinicznych i do kontroli przebiegu leczenia zmian szyjki macicy.
Rozpoznanie cytologiczne wg Systemu Bethesda
Ta klasyfikacja odnosi się do jakości rozmazu. Klasyfikuje rozmazy prawidłowe i nieprawidłowe, np. rozmazy z niewielką ilością komórek. System Bethesda pozwala na bardzo dokładną ocenę i opis rozmazu, co ułatwia diagnozę na podstawie której można wszcząć odpowiednie leczenie. Przybliża rozpoznanie cytologiczne do rozpoznania histopatologicznego.
Kolposkopia
Jest metodą badania klinicznego pozwalającego na ocenę stanu części pochwowej szyjki macicy, a także pochwy, sromu. Nie jest badaniem przesiewowym. Przeprowadza się je za pomocą kolposkopu, specjalnego aparatu. Dzięki temu badaniu możliwe jest wykrywanie stanów przed nowotworowych i wczesnonowotworowych szyjki macicy, sromu i pochwy jeszcze we wczesnym stadium.
W badaniu wyróżnia się kolposkopie prostą i rozszerzoną.
Prosta – oparta jest na optycznym powiększeniu i oświetleniu obrazu.
Rozszerzona – obejmuje dodatkowo hormonalne próby czynnościowe podnabłonkowego łożyska naczyniowego.
W kolposkopii również wyróżniamy szczegółową klasyfikację zmian szyjki macicy. Wpływ na jakość obrazu mają tutaj stany zapalne pochwy, środki stosowane miejscowo oraz wpływy hormonalne, do których zaliczane są fizjologiczne okresy życia kobiety.
- Profilaktyka
Ma ona na celu zapobieganie chorobom, przez ich wczesne wykrycie i leczenie.
Wyróżniamy trzy formy profilaktyki raka szyjki macicy:
• Pierwotną – zapobiegnie
• Wtórną – wczesne wykrywanie choroby i leczenie
• Trzeciorzędową –zahamowanie postępu choroby i ograniczenie powikłań
Profilaktyka pierwotna
Przede wszystkim to promowanie zdrowego stylu życia, co ma na celu obniżenie częstości zachorowań. Czynnikami sprzyjającymi rozwojowi nowotworu są takie czynniki jak: dieta, czynniki jatrogenne i higiena życia. W zakresie profilaktyki obowiązuje edukacja w szkole, rodzinie, mediach, gabinetach lekarskich wszystkich specjalności z zastosowaniem pomocy np. ulotek, broszur, plakatów. Ważną rzeczą jest aby oddziaływać na młodzież w celu eliminacji czynników ryzyka.
Czynnikami wpływającymi na zachorowalność raka szyjki macicy są:
• Życie seksualne
• Choroby przenoszone drogą płciową
• Liczba przebytych porodów i wiek zajścia w pierwsza ciąże
• Stosowane metody antykoncepcyjne
• Stwierdzona wcześniej zmiana patologiczna w badaniu cytologicznym
• Przewlekłe zakażenia bakteryjne pochwy
• Zawód i pozycja społeczna
• Palenie papierosów
Profilaktyka wtórna
Polega na wykrywaniu i leczeniu stanów przedrakowych oraz wczesnych postaci raka. Czynniki sprzyjające profilaktyce to przede wszystkim dość łatwy dostęp szyjki macicy. Łatwe pobieranie materiału do badań, powolny rozwój raka szyjki macicy. Kobiety powinny wykonywać badanie co najmniej raz w roku. Skuteczność wymaga dokładnego i częstego przeprowadzania badań, zwłaszcza u kobiet o wysokim stopniu ryzyka. Konieczne jest również wykonywanie tego badania kobietom ciężarnym, gdyż jedynie wczesne wykrycie postaci raka daje szanse wyleczenia. Na badania profilaktyczne składa się badanie ginekologiczne, ocena biocenozy pochwy, badanie cytologiczne, kolposkopowe i histopatologiczne.
Profilaktyka trzeciorzędowa ma przede wszystkim na celu przeciwdziałanie postępu choroby. Obejmuje działania rehabilitacyjne, jak również zmniejszające stopień możliwego inwalidztwa oraz ryzyko zgonu.
- Rola położnej
Rak szyjki macicy coraz częściej dotyka osób młodych. Nieznajomość czynników ryzyka jest przyczyną częstego występowania tej choroby. Bardzo istotna jest postawa położnej, która wykonując swój zawód ma możliwość w szczególny sposób uczestniczyć w życiu kobiet. One muszą mieć świadomość, że należy podnosić poziom higieny i powinny zdawać sobie sprawę ze szkodliwości pewnych nawyków i czynników ryzyka. Kontakt jaki ma położna z kobietą sprzyja motywowaniu do działań na rzecz swojego zdrowia, poprzez przekazywanie im informacji na temat nowotworów. Położna powinna edukować pacjentki na temat możliwości całkowitego wyleczenia, a także jego sposobu. Powinna również zmierzać do wyrobienia u kobiet pozytywnych postaw wobec badań profilaktycznych i eliminowanie lęku przed wykryciem choroby. Stosunek położnej powinien być jak najbardziej partnerski, by kobieta mogła jej zaufać i miała poczucie bezpieczeństwa, które zarazem wykluczy stres i niepokój. Ona również musi uświadomić pacjentkę, że uniknięcie nieszczęścia zależy tylko od niej samej, że rak szyjki macicy jest poważną chorobą, ponieważ rozwija się bezobjawowo. Zaangażowanie położnej w jej aktywny udział w profilaktyce stanowią bardzo ważny element w zwalczaniu raka szyjki macicy.
Wiele kobiet nie wie jak ważne są badania cytologiczne, które bardzo często mogą im uratować życie. Wczesne wykrycie daje olbrzymią możliwość działania we wczesnych stadiach choroby gdzie istnieje duża szansa całkowitego wyleczenia. Jest to problem w dzisiejszym cywilizowanym świecie, gdzie pomimo tak rozwiniętej medycyny nadal giną kobiety, które mogłyby żyć gdyby odpowiednio wcześnie zgłosiły się do lekarza i zdiagnozowano by u nich zmiany we wczesnym stadium choroby. Podstawową rolę w zwiększaniu liczby kobiet poddającym się profilaktycznym badaniom cytologicznym jest szeroka edukacja społeczna dotycząca znaczenia i celu badania cytologicznego oraz jego wpływu na choroby szyjki macicy.
Oświata zdrowotna powinna kształtować zachowania zdrowotne i wykształcić aktywną postawę wobec zagrożenia choroby. Zadaniem położnej jest ciągłe propagowanie wiedzy dotyczącej profilaktyki raka szyjki macicy i namawianie do regularnych badań. Badanie cytologiczne, dzięki któremu udało się wykryć już wiele przypadków raka przedinwazyjnego, należy uznać za badanie ratujące życie.
Bibliografia:
1.Bręborowicz G.H.: Położnictwo i ginekologia, T.2, PZWL Warszawa 2007, 823.
2. Pisarski T.: Położnictwo i ginekologia, PZWL, Warszawa 1996, 605-607.
3. Pschyrembel W., Strauss G., Petri E.: Ginekologia praktyczna, PZWL, Warszawa 1994.
4. „www.wikipedia.pl”
